Skip to content
Skip to navigation menu

English

Galaeth ganibalistaidd

05 Ebrill 2012

Canabalistic galaxy webGalaeth eliptigol Centaurus A ar donfeddi gweladwy, is-goch pell a phelydr-X. ESA/Herschel/PACS/SPIRE/C.D. Wilson, MacMaster University.

Mae seryddwyr o Gaerdydd ymhlith tîm a fu’n defnyddio Arsyllfa Gofod Herschel i wylio galaeth sydd â chyfrinach dywyll. Mae’r delweddau newydd o "Centaurus A" wedi datgelu awgrymiadau pellach am ei gorffennol canibalistaidd a’r prosesau egnïol sy’n digwydd yn ei chraidd.

Centaurus A, sydd tua 12 miliwn o flynyddoedd golau i ffwrdd, yw’r alaeth eliptigol fawr agosaf i’n Llwybr Llaethog ni. Yn y 1840au, nododd Syr John Herschel linell dywyll yn rhedeg ar draws yr alaeth, a gwyddwn erbyn hyn mai lôn lwch drwchus ydyw.

Mae hon yn nodwedd ryfedd mewn galaeth eliptig, sy’n dynodi bod Centaurus A yn anarferol, ond aeth canrif heibio cyn datgelu ei gwir natur.

Mae dau jet enfawr yn deillio o’r craidd sy’n ffrydio o dwll du enfawr yng nghanol Centaurus A ac mae ei phwysau yn cyfateb i 10 miliwn o Heuliau. Wrth arsylwi gan ddefnyddio telesgopau radio, roedd y jetiau’n ymestyn am hyd at filiwn o flynyddoedd golau, er bod canlyniadau Herschel yn canolbwyntio ar y rhanbarthau mewnol.

Cyfunwyd delweddau Herschel â chanlyniadau a ganfuwyd gan loeren pelydr-X XMM-Newton Asiantaeth Gofod Ewrop (ESA).

"Centaurus A yw’r enghraifft agosaf atom o alaeth gyda jetiau enfawr yn dod o’i thwll du canolog," esboniodd yr Athro Steve Eales o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth.

"Mae arsylwi gan ddefnyddio Herschel, XMM-Newton a thelesgopau ar nifer o donfeddi eraill yn ein galluogi i astudio eu heffeithiau ar yr alaeth a’r ardal o’i hamgylch," ychwanegodd.

Caiff allyriad radio cryf ei achosi gan electronau’n teithio’n agos at gyflymder golau trwy feysydd magnetig, ac mae mor llachar fel bod y jetiau’n weladwy hyn yn oed yn y delweddau is-filimedr o Arsyllfa Gofod Herschel. Wedi ei henwi ar ôl tad John Herschel, Syr William Herschel, mae Arsyllfa Gofod Herschel yn dangos disg dirdro o lwch yn y canol.

Mae’r ffurf ryfedd hon yn dystiolaeth gref i Centaurus A fod mewn gwrthdrawiad cosmig â galaeth arall yn y gorffennol pell. Drylliwyd yr alaeth arall yn llwyr i ffurfio’r disg cam, a ffurfiant sêr ifanc sy’n gwresogi’r llwch gan achosi’r llewyrch is-goch a welwyd gan Herschel.

Mae gwrthdrawiadau o’r fath yn aml yn arwain at gregyn a chylchoedd o nwy a llwch, ac nid yw Centaurus A yn eithriad. Mae arsylwadau Herschel wedi cadarnhau presenoldeb dau glwstwr o lwch sy’n ymddangos eu bod mewn rhes â dwy labed y jetiau.

"Mae aliniad ymddangosol y ddau glwstwr gyda’r ddau jet yn edrych erbyn hyn fel petasai’n gyd-ddigwyddiad cosmig, ac mae’n ymddangos bod y llwch yn tarddu o un o’r galaethau a wrthdarodd," esboniodd Dr Robbie Auld o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, sydd wedi arwain un o’r astudiaethau.

"Yn wahanol i’r rhan fwyaf o lwch a gaiff ei weld gan Herschel, sy’n cael ei gynhesu gan ffurfiant sêr gerllaw, mae’r llwch yn y clystyrau hyn yn cael ei gynhesu gan yr hen sêr yn Centaurus A ei hun, hyd at 50,000 o flynyddoedd golau i ffwrdd," ychwanegodd.

Mae effaith y ddau jet o ddeunydd o’r twll du i’w weld yn glir gan ddefnyddio pelydr-X. Gan ddangos presenoldeb nwy poeth dros ben, mae’r delweddau o loeren pelydr-X XMM-Newton yn dangos echelin un o’r jetiau’n eglur.

Er na welir y jet arall gan XMM-Newton, mae’r nwy y mae’n ei gorddi’n cael ei daro a’i wresogi i dymheredd uchel iawn, gan greu llewyrch llachar pelydr-X.

Yng nghanol yr alaeth, mae’r twll du enfawr yn cael effaith ar ei gyffiniau agos hefyd. Mae’r deunydd o’i amgylch yn tywynnu’n llachar mewn pelydrau-X, ond mae Herschel wedi dangos bod diffyg ymddangosiadol o lwch o fewn ychydig o filoedd o flynyddoedd golau i’r canol.

"Gallai hyn fod o ganlyniad i belydrau-X dwys yn dinistrio’r gronynnau bach o lwch, neu oherwydd y ffordd y mae’r cylch cam o lwch yn effeithio ar ffurfiant sêr," dywedodd yr Athro Eales.

"Fodd bynnag, Centaurus A yw’r man delfrydol ar gyfer astudio prosesau eithafol sy’n digwydd ger tyllau duon gor-enfawr," ychwanegodd.

Dolenni cysylltiedig

Yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth

Asiantaeth Gofod Ewrop (ESA)

Arsyllfa Gofod Herschel