Skip to content
Skip to navigation menu

English

Geni sêr i rieni sy’n cysgu

09 Mawrth 2011

Baby stars WEB

Mae seryddwyr prifysgol yn credu y gallai cyfnod "cyntun" hir seren ifanc fod yn ysgogi ffurfio ail genhedlaeth o sêr llai a phlanedau sy’n troi o’i chwmpas.

Mae wedi cael ei amau ers tro nad yw’r pentyrru deunydd ar sêr ifanc yn rhywbeth parhaus ond ei fod ar waith mewn digwyddiadau episodig, sy’n arwain at ffrwydradau byr o ynni o’r sêr hynny.

Fodd bynnag, mae hyn ar y cyfan wedi ei anwybyddu mewn modelau o ffurfio sêr.

Yn awr, drwy ddatblygu modelau cyfrifiadurol uwch i efelychu ymddygiad sêr ifanc, mae Astroffisegwyr Prifysgol o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, Dr Dimitris Stamatellos a’r Athro Anthony Whitworth, wedi cynnig dirnadaeth newydd o ffurfiant sêr.

Pan fydd sêr yn ifanc maent wedi’u hamgylchynu gan ddisgiau o nwy a llwch, a byddant yn tyfu drwy gronni deunydd o’r disgiau hynny. Gall y disgiau chwalu i roi genedigaeth i sêr llai, planedau a chorachod brown – gwrthrychau sy’n fwy na phlanedau ond heb fod yn ddigon mawr i losgi hydrogen fel ein Haul ni.

"Rydym ni’n gwybod bod sêr ifanc yn treulio’r rhan fwyaf o’u bywydau cynnar yn cysgu," meddai Dr Dimitris Stamatellos.

"Ar ôl iddynt gael eu cinio, tamaid mawr o lwch a nwy o’r disgiau sydd ganddynt, maent yn cael cyntun sy’n para am ychydig filoedd o flynyddoedd. Yn ystod y cyntun hwn mae eu disgleirdeb yn isel iawn.

"Wrth iddynt gysgu, mae eu disgiau yn tyfu o ran màs, ond maent yn aros yn gymharol glaear, ar waethaf presenoldeb sêr wrth eu calonnau. Yn y pen draw, bydd y disgiau yn mynd yn ansefydlog ac yn ymddarnio i ffurfio sêr isel eu màs a gwrthrychau is-serol, fel corachod brown a phlanedau," ychwanegodd.

Hyd yn hyn, mae ymchwil wedi awgrymu y gall yr ymbelydredd o’r seren riant gynhesu a sefydlogi’r ddisg, gan atal y chwalu. Fodd bynnag, darganfu’r ymchwilwyr fod hen ddigon o amser rhwng y ffrwydradau i ganiatáu i’r ddisg ymddarnio a rhoi genedigaeth i genhedlaeth newydd o sêr isel eu màs, corachod brown, a phlanedau.

Mae’r theori newydd yn cynnig eglurhad ar ffurfiant a phriodweddau sêr sydd â màs o dan un rhan o bump o un ein Haul ni. Amcangyfrifir fod sêr o’r fath yn cyfrif am dros 60% o’r holl sêr yn ein Galaeth.

"Mae’n canfyddiadau yn awgrymu bod ymddarnio disgiau yn bosibl mewn natur," meddai Dr Stamatellos.

"Mae hi’n bwysig ymchwilio’n awr i weld ai hwn yw’r mecanwaith pennaf ar gyfer ffurfio sêr isel eu màs a chorachod brown," ychwanegodd.

Ariannwyd yr ymchwil gan y Cyngor Cyfleusterau Gwyddoniaeth a Thechnoleg (STFC) ac Ymddiriedolaeth Leverhume. Gellir gweld yr efelychiadau cyfrifiadur a’u llwytho i lawr ar: www.astro.caerdydd.ac.uk/pub/Dimitrios.Stamatellos/Movies.html

Dolenni:


Ffigwr: Tair delwedd yn dangos disg o amgylch seren ifanc ar amryw o gamau yn ystod ei bywyd cynnar, gyda’r deunydd coch yn dangos nwy a llwch mwy dwys, glas yn ddeunydd llai dwys, a’r lliwiau gwyrdd yn ddwyseddau yn y canol rhyngddynt. Mae’r ddisg sy’n ffurfio o amgylch y seren ifanc (ar y chwith) yn ansefydlog fel sy’n cael ei nodi gan yr adeiladwaith troellog, ond mae’n cael ei sefydlogi dros dro yn ystod ffrwydrad o ynni o’r seren (canol) sy’n dinistrio’r adeiladwaith troellog. Ar ôl y ffrwydrad, mae’r seren yn y canol yn "mynd i gysgu" ac mae’r adeiladwaith troellog yn dychwelyd. Yn y pen draw mae’r ddisg yn chwalu ac yn ffurfio dwy seren isel eu màs (smotiau duon).

Hawl ar y llun: D.Stamatellos, A.Whitworth (Prifysgol Caerdydd).

Tags