Skip to content
Skip to navigation menu

English

Afonydd trefol Prydain yn lanach nag y buont ers 20 mlynedd

02 Mehefin 2014

Clean rivers - Professor Steve Ormerod_web

Mae gwyddonwyr y Brifysgol wedi dod i’r casgliad bod afonydd trefol Prydain yn lanach nag y buont ers dros ddau ddegawd.

Roedd yr astudiaeth dros 21 mlynedd o fwy na 2,300 o afonydd yn mesur presenoldeb infertebratau afonydd glân – sy’n ffon fesur ar gyfer iechyd afon – a oedd, yn ystod cyfnod diwydiant trwm a dulliau gwael o drin carthion, wedi gostwng yn sylweddol, ond mae’n ymddangos eu bod, erbyn hyn, yn cynyddu eto.

Er bod newid yn yr hinsawdd wedi cynhesu afonydd Prydain tua un i ddwy radd yn ystod y degawdau diwethaf, mae’r canfyddiadau’n awgrymu bod rheoli llygredd yn well wedi llwyddo i leddfu’r effeithiau niweidiol ar ecosystemau afonydd.

Mae hyn yn dangos bod cymdeithas yn gallu atal rhai o effeithiau annymunol newid yn yr hinsawdd ar yr amgylchedd drwy wella ansawdd cynefinoedd.

Bu Dr Ian Vaughan a’r Athro Steve Ormerod o Ysgol y Biowyddorau yn dadansoddi newidiadau ym modolaeth a lledaeniad pryfed, malwod a mân-fwystfilod eraill mewn afonydd mawr rhwng 1991 a 2011. Wedyn gofynnodd yr ymchwilwyr ai ansawdd y dŵr, tymheredd neu lif afon oedd yn esbonio orau’r newidiadau biolegol a welwyd.

Ymhlith y 78 o fathau o organebau a archwiliwyd, mae 40 wedi dod yn fwy cyffredin yn afonydd Cymru a Lloegr tra bod 19 wedi dirywio. Gan amlaf, lleihad mewn llygredd gros yn hytrach na chynhesu neu newid llif a achosir gan newid yn yr hinsawdd sy’n esbonio’r tueddiadau hyn.

Mae gwella ansawdd dŵr wedi galluogi rhai organebau dŵr glân o afonydd yr ucheldir i ddychwelyd i afonydd yr iseldir a fu gynt yn llygredig, a gallai hyn fod yn esboniad hefyd am rywfaint o symudiad tua’r gogledd a briodolwyd yn flaenorol i newid yn yr hinsawdd.

Mae’r ymchwilwyr yn credu bod y canlyniadau hyn yn galonogol iawn o ran dangos sut y mae gostyngiadau mewn llygredd yn gallu helpu i wrthbwyso effeithiau newid yn yr hinsawdd.

Dywedodd Dr Ian Vaughan: "Dangosodd ein dadansoddiad yn eglur fod llawer o infertebratau afonydd Prydain yn sensitif i hinsawdd - er enghraifft, oherwydd eu bod angen cyflenwadau da o ocsigen sy’n dirywio wrth i afonydd gynhesu. Fodd bynnag, ymddengys fod ymdrechion dros y ddau neu dri degawd diwethaf i lanhau llygredd o garthion a ffynonellau eraill wedi galluogi llawer o’r organebau sensitif hyn i ehangu eu hystod er gwaethaf tueddiadau cynhesu o un neu ddwy radd Celsius a nifer o gyfnodau o sychder."

Ychwanegodd yr Athro Steve Ormerod: "Mae’r canlyniadau hyn yn dangos rhan o batrwm ehangach lle mae organebau sy’n dibynnu ar ddyfroedd glanach, llif cyflymach a chrynodiadau uchel o ocsigen wedi bod yn ail-gytrefu’n gynyddol yn afonydd trefol Prydain: mae eog yr Iwerydd, clêr Mai, a throchwyr yn enghreifftiau nodedig. Mae angen i ni warchod y rhain ac organebau afonydd eraill yn erbyn effeithiau newid yn yr hinsawdd - ac mae datrys problemau eraill megis llygredd yn amlwg yn helpu.

"Y tu hwnt i ardaloedd trefol Prydain, mae rhai problemau llygredd yn cynyddu, ac mae ein dadansoddiad yn dangos rhai tueddiadau negyddol ymhlith organebau sensitif megis pryfed y cerrig sy’n nodweddiadol mewn nentydd gwledig ar fynyddoedd. Mae’n bwysig bod ein hymdrechion i ddiogelu afonydd Prydain rhag llygredd neu newid yn yr hinsawdd yn cael eu hymestyn i’r dirwedd ffermio, y dirwedd wledig a thirwedd yr ucheldir."

Darparwyd y data gan Asiantaeth yr Amgylchedd a Cyfoeth Naturiol Cymru.

Mae’r astudiaeth lawn ar gael yn y cylchgrawn Global Change Biology a gellir ei gweld yma.

Dolenni cysylltiedig:

Ysgol y Biowyddorau

Asiantaeth yr Amgylchedd

Cyfoeth Naturiol Cymru