Skip to content
Skip to navigation menu

English

Herio ein dealltwriaeth o’r Bydysawd

21 Mawrth 2013

cosmic-microwave-background

Mae gorchwyl Planck Asiantaeth Gofod Ewrop, gyda chymorth gan seryddwyr y Brifysgol, wedi llunio’r map manylaf a grëwyd erioed o’r cefndir microdonau cosmig (yr olion ymbelydredd o’r Glec Fawr).

Mae’r map newydd yn mireinio ein dealltwriaeth o gyfansoddiad ac esblygiad y Bydysawd, ac mae’n datgelu nodweddion newydd a allai herio sylfeini ein dealltwriaeth bresennol o’i esblygiad.

Mae’r ddelwedd yn seiliedig ar y 15.5 mis cyntaf o ddata o Planck a hwn yw llun cyntaf wybren-gyfan gorchwyl Planck o’r golau hynaf yn ein Bydysawd, wedi’i serio ar yr wybren pan oedd ond yn 380,000 mlwydd oed.

Mae’r cefndir microdonau cosmig hwn yn dangos amrywiadau tymheredd bach iawn sy’n cyfateb i ranbarthau o ddwyseddau fymryn yn wahanol ar amseroedd cynnar iawn, yn cynrychioli hadau holl strwythur y dyfodol: sêr a galaethau heddiw.

Yn gyffredinol, mae’r wybodaeth a godir o fap newydd Planck yn rhoi cadarnhad rhagorol o fodel safonol cosmoleg gyda chywirdeb na welwyd mo’i debyg o’r blaen, gan osod meincnod newydd ar gyfer ein gwybodaeth am gynnwys y Bydysawd.

Mae ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd, dan arweiniad yr Athro Peter Ade yn yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, wedi bod yn gysylltiedig iawn â dylunio, adeiladu, profi a gweithredu’r offeryn amledd uchel ar Delesgop Gofod Planck am dros 15 mlynedd. Wrth siarad am y datblygiadau newydd hyn, dywedodd yr Athro Ade: "Mae newyddion heddiw yn dyst i arbenigedd y timau gwyddonol a thechnegol a fu’n dylunio, adeiladu a gweithredu Planck a’i offerynnau gwyddonol.

""Fel un o gynigwyr gwreiddiol offeryn amledd uchel Planck 21 o flynyddoedd yn ôl, mae’n wych cael dechrau gweld canlyniadau ein llafur o’r diwedd. Ym Mhrifysgol Caerdydd roeddem yn gyfrifol am ddylunio ac adeiladu’r canfodyddion cryogenig wrth graidd yr offeryn hwn, sydd wedi darparu’r sensitifeddau dihafal a welwn yn y mapiau wybren-gyfan band amledd 9.

 "Gyda’r data hwn rydym yn gallu mesur y paramedrau cosmolegol yn gywir iawn, a nodi anomaleddau bach felly sy’n awgrymu bod angen syniadau newydd i esbonio gwir natur ein Bydysawd.  Mae’n orchwyl gwirioneddol arloesol."

Mae data Planck hefyd wedi pennu gwerth newydd ar gyfer y cyflymder y mae’r Bydysawd yn ehangu heddiw, a elwir yn gysonyn Hubble. Ar 67.3 km/s/Mpc, mae hyn yn eithaf gwahanol i’r gwerth a fesurwyd o alaethau cymharol agos. Mae’r ehangu ychydig arafach hwn yn ymhlygu bod y Bydysawd hefyd ychydig yn hŷn nag a feddyliwyd yn flaenorol, yn 13.8 biliwn o flynyddoedd oed.

Mae’r dadansoddiad yn cefnogi damcaniaethau "chwyddiant" yn gadarn iawn hefyd, sef cyfnod cynnar byr iawn ond tyngedfennol yn ystod ffracsiwn bach cyntaf mewn eiliad o fodolaeth y Bydysawd. Yn ogystal ag esbonio llawer o briodweddau’r Bydysawd fel cyfanrwydd, fe wnaeth yr ehangu cychwynnol hwn achosi’r crychdonnau yn y cefndir microdonau cosmig a welwn heddiw.

Ychwanegodd Dr Locke Spencer, Yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, ac aelod o gydweithrediad Planck: "Mae’n gyffrous tu hwnt bod yn rhan o brosiect sy’n ymchwilio i agweddau mor hanfodol ar ein  Bydysawd.  

"Mae arbrofion o’r maint hwn yn gofyn am arbenigwyr ar draws llawer o feysydd a meysydd arbenigedd gwahanol ar adegau gwahanol eu datblygu. Mae’n fuddiol iawn gweld y cyfan yn dod at ei gilydd ar yr adeg hon wrth i ganlyniadau gael eu rhyddhau i’r gymuned wyddonol a’r cyhoedd."

Dolenni Cysylltiedig

Yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth

Planck