Skip to content
Skip to navigation menu

English

Cyd-heintiad a rheoli clefydau

09 Ionawr 2013

Co-infection and disease control

Fe allai cael eich heintio ag un parasit newid eich siawns o gael eich heintio â pharasit arall, yn ôl ymchwil newydd gan y Brifysgol.

Mae astudiaeth newydd dan arweiniad Ysgol y Biowyddorau yn dadansoddi data o blant oed ysgol yn Tanzania sydd wedi’u heintio â’r mathau mwyaf cyffredin o lyngyr.  Canfu’r astudiaeth fod heintio gan un rhywogaeth barasitig yn newid risg dal un arall, yn ychwanegol at ffactorau risg eraill.

Yr astudiaeth yw’r gyntaf i edrych ar arwyddocâd heintiad ag un clefyd fel risg ar gyfer heintiadau pellach (h.y. cyd-heintiad). Fe allai’r canfyddiadau ein helpu ni i ddeall cyd-heintiad yn well fel risg, a gallai helpu i lywio strategaethau rheoli clefydau.

Yn draddodiadol, mae cyd-heintiad, lle mae gan yr unigolyn neu’r boblogaeth fwy nag un rhywogaeth parasit ynddynt, wedi’i weld o ganlyniad i risgiau eraill.  Er enghraifft, os oes dau barasit gwahanol gan bobl mewn poblogaeth, a hynny’n amlach na’r disgwyl ar hap, yna credir yn aml bod yn rhaid i’r ddau barasit hyn gael eu codi ar yr un pryd oherwydd ble maen nhw yn yr amgylchedd (cyd-amlygiad) ac mai’r fan lle mae’r unigolyn yn byw neu’n chwarae felly yw achos y cyd-heintiad hwn (mewn geiriau eraill, amgylchedd unigolyn fyddai’r ffactor risg).

Dywedodd Dr Joanne Lello, Ysgol y Biowyddorau a phrif awdur yr astudiaeth: "Mae clefydau heintus ymhlith achosion pwysicaf marwolaeth ac afiachusrwydd ymhlith plant yn y gwledydd datblygol.  Mae deall yr hyn sy’n gyrru heintiau unigolyn yn hanfodol os yw strategaethau effeithiol ar gyfer rheoli clefydau i’w datblygu.  Rydym yn gwybod bod nifer o ffactorau risg posibl yn gysylltiedig â heintiau unigolyn, gan gynnwys ei amgylchedd ffisegol, geneteg, ymddygiad a ffactorau demograffig, ond un ffactor risg nad yw wedi’i astudio rhyw lawer ar gyfer heintiad ag un organeb yw cyd-heintiad ag ail rywogaeth."

Drwy astudio’r cysylltiadau rhwng y pedair haint sy’n digwydd yn fwyaf cyffredin ymhlith plant oed ysgol yn Tanzania - Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura, llyngyr bachog a thwymyn hunan-gofnodedig - canfu Dr Lello a chydweithwyr (o Brifysgolion Bryste a Basel (Y Swistir) ac o’r Weinyddiaeth Iechyd yn Tanzania), na ellir ceisio egluro cyd-heintiad fel cyd-ddigwyddiad syml yn sgil, er enghraifft, cyd-amlygiad yn yr amgylchedd.

Fe wnaethant ganfod fod cyd-heintiad ei hun yn ffactor risg pwysig iawn, ac weithiau yn bwysicach nag unrhyw un o’r risgiau eraill a ystyrir, fel amodau byw plentyn, ei ymddygiad a pha ryw ydyw.  Fodd bynnag, nid yw’r risg yn cynyddu bob tro.  Maent yn canfod hefyd y gall heintiad ag un rhywogaeth parasit fod yn gysylltiedig weithiau â risg is o heintiad ag ail rywogaeth parasit.

Wrth esbonio arwyddocâd y canfyddiadau hyn, dywedodd Dr Lello: "Yn ein model ystadegol roeddem yn gallu cynnwys llawer o bethau gwahanol sydd wedi’u hadnabod fel risgiau o’r blaen, er enghraifft, amodau byw plentyn, ei ymddygiad, pa ryw ydyw ac ati.  Fel y cyfryw roeddem yn gallu dweud bod y cyd-heintiadau wedi’u hachosi nid gan y risgiau ‘eraill’ yma’n unig, ac yn bwysig, roeddem yn gallu dweud hefyd faint o wahaniaeth yr oedd pob risg yn ei wneud o gymharu â’i gilydd.  Dangosodd hyn i ni fod cyd-heintiad yn bwysig ar gyfer yr holl glefydau yr edrychom arnynt, ac yn aml roedd yn bwysicach na’r rhan fwyaf o’r risgiau ‘eraill’ hyn.

"Pan fydd meddygon a’r llywodraeth yn dylunio rhaglenni i reoli clefydau byddant yn defnyddio’u gwybodaeth am ba bethau sy’n newid y tebygolrwydd o gael eich heintio, sef y ffactorau risg.  Os hepgorwn ffactorau risg pwysig, yna mae rhaglenni rheoli’n annhebygol o weithio’n effeithiol a gellir gwastraffu adnoddau’n targedu’r pethau anghywir. Mae gwybod bod cyd-heintiad yn brif ffactor risg yn bwysig iawn felly, ac mae ein hastudiaeth ni’n dangos hyn am y tro cyntaf.

"Er i ni gynnal ein hastudiaeth ar blant yn Tanzania, mae cyd-heintiad â pharasitiaid gwahanol yn digwydd ym mhob man, ac felly mae goblygiadau eang i’r egwyddor y gall un parasit newid y tebygolrwydd o gael eich heintio â pharasit arall."

Cyhoeddir ‘The Relative contribution of co-infections to focal infection risk in children’ yn Proceedings of the Royal Society B.

Dolenni cysylltiedig

Ysgol y Biowyddorau