Skip to content
Skip to navigation menu

English

Fforio’r gofod

13 Mai 2011

Herschel abstract

Mae un o’r lloerennau seryddol mwyaf grymus ac uchelgeisiol, a luniwyd i ddarparu’r olwg orau erioed ar y Bydysawd ar donfeddi is-goch ac is-filimetr pell, yn cyfiawnhau ei enw enwog, yn ôl seryddwyr o Gaerdydd.

Mae seryddwyr o Gaerdydd wedi defnyddio llawer ar Arsyllfa Ofod Herschel, a lansiwyd dwy flynedd yn ôl yn union (14 Mai), a luniwyd i arsylwi’r awyr ar donfeddi is-goch ac a enwyd ar ôl Syr William Herschel, sêr seryddwr blaenllaw a ddarganfu golau is-goch tua dau gan mlynedd yn ôl.

"Mae’r rheiny ohonom sy’n gweithio yn Arsyllfa Ofod Herschel yn credu bod ganddi enw da iawn", dywedodd yr Athro Matt Griffith o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, a phrif wyddonydd gorchwyl SPIRE.

Ychwanegodd: "Mae’n dilyn ôl traed William a Caroline Herschel o ran arolygu’r nefoedd, ac mae’n defnyddio’r blaned a ddarganfuwyd gan William Herschel fel ffynhonnell safonol. Yn ogystal â hynny, mae ein camerâu ar y lloeren yn defnyddio techneg sylfaenol a ddefnyddiwyd gan William Herschel ei hun i fesur i golau is-goch."

Cafodd William ei eni’n "Friedrick Wilhelm Herschel" yn Yr Almaen ym 1738, ac fe symudodd i Loegr pan oedd yn 19 oed, gan ddod yn un o’r seryddwyr mwyaf blaenllaw yn ei oes. Ym 1800, fe ddarganfu olau is-goch, sydd â thonfeddi hwy na’r golau gweladwy yr ydym ni’n ei weld.

Roedd Herschel yn adeiladwr telesgopau medrus iawn hefyd, ac fe dreuliodd lawer o’i amser yn arsylwi’r gofod yn systematig yn chwilio am sêr dwbl a nifylau. Pan oedd yn gweithio yn ei gartref yng Nghaerfaddon ym 1781, un o ddarganfyddiadau enwocaf William oedd y blaned Wranws. Cafodd ei gymeradwyo gan Frenin Siôr III an geisio ei henwi’n "Seren Siôr", er na fu i’r enw bara. Fodd bynnag, parhaodd y gymeradwyaeth, ac fe gafodd ei benodi’n Seryddwr y Brenin ym 1782. Yn ogystal â gwneud llawer o ddarganfyddiadau seryddol, darganfu William ymbelydredd is-goch hefyd ym 1800, sydd â thonfeddi hwy na golau gweladwy.

Roedd teulu Herschel yn un arbennig o seryddol, a chwaraeodd ei chwaer, Caroline, a’i fab, John, rannau pwysig yn hanes seryddiaeth.

Heddiw, mae Arsyllfa Ofod Herschel yn defnyddio planed Wranws o hyd. Mae’r astudiaeth helaeth o seithfed blaned ein Haul yn golygu y caiff ei deall yn iawn. Mae offeryn SPIRE Herschel yn arsylwi Wranws yn rheolaidd, fel y gall seryddwyr raddnodi mesuriadau eraill yn erbyn disgleirdeb adnabyddus Wranws.

Mae Wranws yn rhy fach i loeren Herschel weld mwy na phwynt o olau disglair iawn. Yn y cefndir, mae dwsinau o smotiau aneglur, pob un ohonynt yn alaeth bell. Mae hon yn enghraifft ragorol o bŵer Herschel, gan fod y galaethau gwan tua deng mil o weithiau’n wannach na phlaned Wranws, sy’n agosach o lawer.

Gweithiodd Caroline Herschel yn agos â William, a hi oedd un o’r seryddwyr benywaidd cyntaf. Fe wnaeth lawer o’i darganfyddiadau ei hun, gan gynnwys nifer o gomedau sy’n dwyn ei henw.

Pan gafodd dâl blynyddol o £50 gan Frenin Siôr III, Caroline oedd y fenyw gyntaf i gael swydd swyddogol â’r llywodraeth. Ar ôl marwolaeth William ym 1822, symudodd Caroline yn ôl i’r Almaen i gwblhau ei gatalog o nifylau. Yn gydnabyddiaeth am ei gwaith seryddol, hi oedd y fenyw gyntaf i ennill Gwobr Aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol. Roedd catalog Herschel, sy’n cynnwys dros 2,000 o wrthrychau, yn ffurfio sail y catalog seryddol sy’n cael ei ddefnyddio hyd heddiw.

Mae comedau wedi bod yn bwysig erioed, ac maent yr un mor bwysig heddiw. Peli eira rhewllyd yw comedau, a ffurfiwyd ar yr un pryd â’r planedau bron i 5 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae astudiaethau manwl o gomedau yn taflu goleuni ar gysawd yr haul yn gynnar yn ei hanes, ac yn rhoi syniadau o sut mae’r Ddaear wedi newid ers iddi gael ei ffurfio. Er nad yw Arsyllfa Ofod Herschel yn arsylwi unrhyw rai o ddarganfyddiadau comedol Caroline, y mae’r rhan fwyaf ohonynt wedi gwibio heibio i’r Ddaear ac wedi gadael cysawd yr haul, mae wedi arsylwi nifer o rai eraill.

Ar ddiwedd 2009, roedd llong ofod Deep Impact NASA yn hedfan heibio i Gomed Hartley 2; arsylwodd Herschel y gomed hon mewn tonfeddi is-goch pell. Mesurodd yr offeryn HIFI briodweddau cemegol penodol y rhew dŵr sy’n ffurfio’r rhan fwyaf o’r gomed hon, a darganfod eu bod yn debyg iawn i briodweddau dŵr môr ar y Ddaear. Mae hyn yn ategu’r ddamcaniaeth y cyflenwyd llawer o’r dŵr ym moroedd y Ddaear gan drawiadau comedau biliynau o flynyddoedd yn ôl, yn ystod hanes cynnar a ffyrnig cysawd yr haul.

Yn briodol, mae lloeren Herschel yn arsylwi mewn modd tebyg iawn i’r dechneg a ddefnyddiwyd gan William a Caroline Herschel eu hunain – mae’r sganio’r awyr mewn modd trefnus a systematig, gan gofnodi beth yn union sydd i’w weld dros rannau mawr o’r nefoedd. Diwedd y sganiau hyn sy’n rhoi’r olwg dolciog i ddelweddau Herschel.

Nid yw’r cysylltiad teuluol i waith lloeren Herschel yn dod i ben gyda Caroline. Roedd mab William, John, yn seryddwr hefyd, ac fe ychwanegodd filoedd o wrthrychau i’r catalog a luniwyd gan William a Caroline. Fe ddarganfu fod llawer o’r sêr disglair yn yr awyr wedi’u lleoli mewn rhes, sy’n gogwyddo tuag i fyny o gymharu â’r ddisg o sêr sy’n gwneud y rhan fwyaf o’n Galaeth. Seryddwr o America, Benjamin Gould, a ddarganfu fod cylch llawn o gwmpas yr awyr. Mae’r cylch, sy’n cael ei alw’n Llathen Gould erbyn hyn, yn cynnwys y rhan fwyaf o’r rhanbarthau sêr cyfagos, fel Nifwl Orïon, ac yn rhoi golwg banoramig i ni o sut mae sêr fel yr Haul yn ffurfio yn y Llwybr Llaethog o hyd.

Mae’r golau is-goch pell, sy’n cael ei fesur gan Arsyllfa Ofod Herschel, yn ei wneud yn offeryn perffaith ar gyfer astudio ffurfiant sêr, a Llathen Gould yw un o’i brif dargedau. Gan ddefnyddio Herschel, mae seryddwyr wedi mapio ffurfiant sêr mewn sawl rhan o Lathen Gould, o Groes y De i’r Alarch.

Dywedodd yr Athro Derek Wark-Thompson o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth: "Mae Herschel yn gwneud gwaith rhagorol o ran astudio ffurfiant sêr yn ein Galaeth. Ddwy flynedd ar ôl ei lansio, mae’n gwireddu ei llawn botensial."

Ychwanegodd yr Athro Matt Griffin: "Ddwy ganrif yn ddiweddarach, dw i’n credu y byddai William a Caroline yn chwilfrydig ac yn hapus iawn i weld sut mae’r hyn y gwnaethant ei ddechrau wedi datblygu."

Dolen berthnasol

 

Tags