Skip to content
Skip to navigation menu

English

Gwobr Her Fyd-eang

02 Mehefin 2014

Mae ymchwilwyr yng Nghanolfan Ymchwil Geoamgylcheddol (GRC) Prifysgol Caerdydd wedi ennill Gwobr Her Fyd-eang eleni.

Mae gwyddonwyr a pheirianwyr mewn Prifysgolion, Sefydliadau Ymchwil a Sefydliadau Rheoli Gwastraff wedi gweithio ers degawdau i wella’r sail wyddonol a thechnegol yn gynyddol ar gyfer diogelwch gwaredu daearegol. Mae cyfraniadau fel yr un a ddarparwyd drwy waith y GRC yn hollbwysig i ddeall y prosesau sylfaenol, ac i fodelu ac efelychu eu datblygiad fel sail ar gyfer diogelwch hirdymor.

Mae cyfleusterau storio dros dro i’w cael yn fyd-eang, ond mae’r angen am ateb i waredu wedi’i gydnabod ers tro byd gan lywodraethau rhyngwladol ac awdurdodau niwclear, gan gynnwys yr Awdurdod Ynni Atomig Rhyngwladol (IAEA).

Mae rhyw 250 i 300 o gilodunelli o wastraff niwclear lefel uchel yn cael ei storio ledled y byd, ac mae’n parhau’n ymbelydrol ac yn farwol i bob organeb fyw am dros 100,000 o flynyddoedd. Cydnabu arbenigwyr fod gwaredu daearegol dwfn yn lleihau’r angen am oruchwyliaeth a gwaith cynnal a chadw cyson, yn lleihau’r risgiau diogelwch sy’n gysylltiedig â storio ar lefel y ddaear, ac yn arbed cenedlaethau’r dyfodol rhag etifeddu gwaddol gwastraff niwclear. Fodd bynnag, yn ymarferol, mae’r cymhlethdodau technegol o gyflawni hyn wedi golygu na fu hyn yn bosib, hyd nawr.

Mae ymchwilwyr yng Nghanolfan Ymchwil Amgylcheddol yr Ysgol Beirianneg, gyda chefnogaeth rhaglen EURATOM y Comisiwn Ewropeaidd, wedi datblygu model i ddeall sut y bydd rhwystrau a ddefnyddir ym maes gwaredu gwastraff niwclear yn perfformio. Aeth canfyddiadau’r model ymlaen i ddylanwadu ar ddylunio ac adeiladu nifer o gyfleusterau storio gwastraff niwclear newydd.

Datblygodd y tîm raglen cyfrifiadur fewnol o’r enw COMPASS i efelychu ymddygiad storfa gwastraff niwclear dros lawer o flynyddoedd, gan roi dealltwriaeth well o’r modd y mae rhwystrau storfeydd niwclear yn perfformio - proses nad oedd digon o ddealltwriaeth ohoni cyn yr ymchwil.

Mae’r model cyfrifiadur yn rhoi rhagfynegiadau arloesol o ymddygiad a gwydnwch hirdymor rhwystrau clai (yn cynnwys bentonit) peirianyddol o dan amodau storio penodol.

Mae Awdurdodau Gwaredu Gwastraff Niwclear Rhyngwladol, gwaith GRC gydag SKB, y Cwmni Rheoli Tanwydd a Gwastraff Niwclear yn Sweden, wedi defnyddio a chymhwyso’r feddalwedd, ac arweiniodd hyn at ddylunio ac adeiladu storfa newydd yn Forsmark, y disgwylir iddi gael ei llenwi erbyn 2025. Mae’r ymchwil hefyd wedi cyfrannu at ddatblygu storfa niwclear, Onkalo, yn y Ffindir, lle mae gwaith gwaredu gwastraff niwclear terfynol i fod i ddechrau yn 2020.

Dynodwyd GRC yn "Ganolfan Ragoriaeth" yr IAEA am ei gwaith ar waredu gwastraff niwclear lefel uchel yn 2001, ac roedd yn aelod sefydlu o Rwydwaith Ymchwil Danddaearol yr Asiantaeth. Derbyniodd GRC Wobr Pen-blwydd y Frenhines ar gyfer Addysg Uwch ac Addysg Bellach 2013.

Dywedodd yr Athro Hywel Thomas, Cyfarwyddwr y GRC: "Rydym yn hynod falch o ennill y wobr Her Fyd-eang. Fe wnaeth ein hymchwil ni ysgogi ailfeddwl o ddifrif ynglŷn â dylunio ac adeiladu storfeydd gwastraff niwclear. Arweiniodd hefyd at adeiladu capasiti mewn gwledydd sydd â rhaglenni niwclear sifil, a daeth â buddion economaidd drwy waredu gwastraff niwclear mewn modd effeithlon, a thrwy drosglwyddo gwybodaeth ac arfer gorau. Mae’r canfyddiadau wedi cynyddu hyder llywodraethau rhyngwladol yn y gallu i fodelu a rhagweld ymddygiad rhwystrau clai peirianyddol. Ar ôl hynny, mae nifer o wledydd wedi cyhoeddi trwyddedau ac wedi dechrau adeiladu storfeydd gwastraff niwclear."

Nododd Stefan Mayer, Arweinydd y Tîm Gwaredu yn yr Adran Ynni Niwclear, yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol: "Mae’r Rhwydwaith Cyfleusterau Ymchwil Danddaearol wedi rhoi cyfraniad cadarnhaol iawn. Y GRC yw un o bartneriaid sefydlu’r Rhwydwaith, ac mae’r Athro Hywel Thomas, fel Cadeirydd y Rhwydwaith, wedi cyfrannu’n sylweddol at rannu’r wybodaeth ddiweddaraf, i hyfforddi gweithwyr proffesiynol ifanc a hyrwyddo datblygu gwaredu gwastraff yn ddiogel ledled y byd."

Ai hwn yw eich hoff brosiect? Dywedwch wrthym pam i gael cyfle i ennill y wobr. Dyma sut gallwch chi bleidleisio