Skip to content
Skip to navigation menu

English

Y tu fewn i gaer Oes Haearn fwyaf Prydain

01 Medi 2011

Mae’r cloddio ar y gweill yn Ham Hill, Gwlad yr HafMae’r cloddio ar y gweill yn Ham Hill, Gwlad yr Haf

Mae cloddfa bwysig ym mryngaer Oes Haearn fwyaf Prydain wedi dechrau yng Ngwlad yr Haf, yn y gobaith y bydd yn galluogi haneswyr i esbonio ystyr a diben y safle enigmatig o’r diwedd.

Mae’r gloddfa’n cael ei chynnal gan dîm ar y cyd o’r Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd ac ymchwilwyr o Brifysgol Caergrawnt. Bydd y tîm yn treulio tri thymor yn cloddio hectar o’r tu fewn i Ham Hill i geisio deall mwy am ei gynllun a’i ddefnydd.

Yn ymestyn dros ardal anferth sy’n mesur mwy nag 80 hectar, mae Ham Hill yn dominyddu’r tirlun ychydig o filltiroedd i’r gorllewin o Yeovil. Hon yw’r fryngaer fwyaf yn y wlad o bell ffordd, ac mae’n fwy o lawer na safleoedd mwy adnabyddus o’r un cyfnod megis Maiden Castle, yn Dorset, neu Danebury yn Hampshire.

Fodd bynnag, mae ei graddfa hefyd yn benbleth hanesyddol. Ni fyddai cymdeithas Oes Haearn wedi llwyddo i gasglu digon o bobl i amddiffyn safle mor enfawr. Ac eto, er ei fod felly’n annhebygol bod Ham Hill wedi gweithredu fel caer ymarferol, nid oes neb hyd yma wedi llwyddo i esbonio ar gyfer beth y cafodd ei defnyddio.

Erbyn hyn mae cynllun i ehangu chwarel leol sy’n medi’r safle ar gyfer ei feini Ham nodedig, a ddefnyddir mewn adeiladau rhestredig o gwmpas de Lloegr, wedi rhoi cyfle i archaeolegwyr ddarganfod mwy.

Ddydd Sadwrn nesaf (3 Medi), bydd y tîm yn cynnal diwrnod agored yn y fryngaer, i roi cyfle i aelodau’r cyhoedd ddod a dysgu am yr hyn maent wedi ei ddarganfod hyd yn hyn.

"Mae’n dipyn o enigma," dywedodd Niall Sharples, o’r Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd. "Mae Ham Hill mor fawr nid yw unrhyw archaeolegydd erioed wedi llwyddo i’w deall. O ganlyniad ni fu erioed ymgyrch drylwyr o gloddfeydd ac nid oes neb yn gwybod sut cafodd yr anheddiad ei threfnu y tu fewn."

"Mae pobl yn meddwl am y lleoedd hyn fel strwythurau amddiffynnol, ond mae’n annirnadwy y gellid amddiffyn y fath le. Byddai gofyn am filoedd o bobl; o safbwynt milwrol byddai wedi bod yn hunllef. Yn amlwg roedd yn lle arbennig ar gyfer pobl yn yr Oes Haearn - ond pryd daeth yn arbennig, pam, ac am faint o amser arhosodd felly?"

Mae ymchwilwyr yn credu efallai y byddai’r safle wedi gweithredu fel cofadail a rhywsut roedd i fod i greu ymdeimlad o gymuned, hunaniaeth gyfunol, neu fri. Erys cadarnhau hyn yn anodd, fodd bynnag, tra ein bod yn gwybod cyn lleied am Ham Hill yn gyffredinol. Er y cynhaliwyd cloddfeydd petrus yn gynnar yn yr 20fed ganrif, mae ymchwilwyr yn ansicr am faterion sylfaenol o hyd, gan gynnwys pryd y cafodd ei hadeiladu. Un o nodau allweddol y gloddfa bresennol fydd ceisio pennu dyddiad bras adeiladu’r adeilad a elwir yn fryngaer.

Efallai bydd yn haws dweud na gwneud. Mae pennau carreg bwyeill a saethau, yn ogystal â hen system caeau, yn ardystio i ryw fath o ddefnydd yn y cyfnod Neolithig, a chafodd darganfyddiadau o’r Oes Efydd a fyddai wedi cael eu darganfod mewn cronfeydd neu gladdfeydd eu datguddio hefyd. Fel strwythur o’r Oes Haearn, efallai y bu Ham Hill o dan feddiannaeth yn ystod y ganrif gyntaf CC, cyn cael ei chymryd drosodd gan y Rhufeiniaid rhyw 200 o flynyddoedd yn ddiweddarach.

Mae’r gloddfa gyfredol eisoes wedi datgelu nifer o ddarganfyddiadau. Datgladdodd y gloddfa gychwynnol weddillion dynol - un sgerbwd llawn a gweddillion rhannol o ddau arall o bosibl - yn ogystal â sgerbwd ci. Mae’r cyfan yn cael eu hastudio a’u dyddio o hyd. Hefyd daeth y tîm o hyd i ragor o arwyddion o fywyd domestig - gweddillion tŷ, crochenwaith, crymanau haearn, cerrig breuan, bilygau a gwrthrychau eraill sy’n dyddio yn ôl cyn goresgyniad y Rhufeiniaid.

Bydd gwaith yn parhau tan fis Medi 2013, pan fydd y tîm hefyd wedi archwilio rhai o ragfuriau anferth y gaer a bydd ganddynt fap cliriach o’r tu mewn. Caiff astudiaeth o ddarganfyddiadau cynharach o Ham Hill, y mae llawer ohonynt wedi’u harddangos yn Amgueddfa Castell Taunton, hefyd ei chynnal gyda’r bwriad o adeiladu darlun o sut beth oedd bywyd yno fwy na 2,000 o flynyddoedd yn ôl.

Bydd y diwrnod agored yn Ham Hill yn parhau o 11am tan 4pm ddydd Sadwrn, 3 Medi. Cynhelir teithiau o gwmpas y safle am 2.30pm o bob dydd Sul tan ddydd Iau.

Dolenni Perthynol