Skip to content
Skip to navigation menu

English

Natur yn dibynnu ar undod byd-eang i atal colli bioamrywiaeth

08 Chwefror 2013

earth from space

Mae bioamrywiaeth yn hanfodol i oroesiad yr hil ddynol. Rydym yn dibynnu ar fioamrywiaeth am feddyginiaethau, tyfiant ein cnydau, purdeb ein systemau dŵr a gwydnwch ein fforestydd glaw. Ond mae bioamrywiaeth yn lleihau ar raddfa frawychus. Amcangyfrir bod 0.1% o rywogaethau’r byd yn diflannu bob blwyddyn. Am bob rhywogaeth sydd yn diflannu, mae rhywogaethau cysylltiedig – parasitiaid, ysglyfaethwyr, ysglyfaeth – yn cael eu heffeithio hefyd.

Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Amrywiaeth Biolegol wedi gosod targedau rhyngwladol i atal colli bioamrywiaeth erbyn 2020. Ond i atal colli bioamrywiaeth, yn gyntaf mae’n rhaid i wyddonwyr allu ei mesur yn gywir – ac mae’r farn ryngwladol yn amrywio ynghylch y dasg hon.

Mae papur newydd a gyd-awdurwyd gan Brifysgol Caerdydd yn amlinellu set arloesol o fesuriadau gwrthrychol y gellir ei defnyddio gan sefydliadau ledled y byd i fonitro bioamrywiaeth.

"Rydym wedi datblygu (NBHau) a allai ffurfio sail ar gyfer rhaglenni monitro ledled y byd; mae llawer o fentrau’n casglu data y gellir eu hintegreiddio i rwydwaith arsylwi bioamrywiaeth byd-eang," dywedodd awdur y papur, sef yr Athro Mike Bruford o Ysgol y Biowyddorau ym Mhrifysgol Caerdydd; "Mae NBHau yn helpu blaenoriaethu drwy ddiffinio set ofynnol o fesuriadau hanfodol i gofnodi prif ddimensiynau newidiadau mewn bioamrywiaeth sydd yn ategu ei gilydd, a mentrau i arsylwi newidiadau amgylcheddol eraill.

"Ar hyn o bryd, mae sefydliadau gwahanol yn mabwysiadu mesuriadau gwahanol ar gyfer bioamrywiaeth ac nid oes system arsylwi fyd-eang gyson yn bodoli. Mae bron i 100 o systemau monitro gwahanol wedi’u cyflwyno i’r Cenhedloedd Unedig er mwyn cwrdd â thargedau 2020 – ac roedd diffyg gwybodaeth yn seiliedig ar dystiolaeth ynghylch newid mewn bioamrywiaeth yn nwy o bob tair o’r systemau hyn. Ond eto nid oes digon o fonitro cyson ar fioamrywiaeth yn genedlaethol neu’n rhanbarthol ac nid oes digon o rannu gwybodaeth felly. Ynghyd ag adnoddau dynol neu ariannol annigonol, y prif rwystr yw diffyg consensws ynghylch beth i’w fonitro."

Cafodd dwsinau o newidynnau bioamrywiaeth eu sgrinio i nodi’r rhai sy’n gweddu orau i’r meini prawf ar raddiadwyedd, sensitifrwydd amserol, dichonoldeb a pherthnasedd. Gellir diffinio NBHau fel mesuriad sydd ei angen ar gyfer astudio, adrodd ar, a rheoli newid mewn bioamrywiaeth. Mae cannoedd o newidynnau a allai fod yn addas ar gyfer y diffiniad hwn.

Cafodd newidynnau eu sgorio yn ôl eu pwysigrwydd a’u gosod mewn chwe dosbarth ar sail elfennau cyffredin: sef cyfansoddiad genetig, poblogaethau rhywogaethau, nodweddion rhywogaethau, cyfansoddiad cymunedol, strwythur ecosystem, swyddogaeth ecosystem. Mae’r newidynnau a ddewiswyd fel NBHau’n llanw cilfach nad yw wedi’i chynnwys hyd yn hyn gan fentrau arsylwi byd-eang sy’n edrych ar bwyseddau amgylcheddol.

Mae’r papur yn galw am weithredu gan wyddonwyr i fesur y cydrannau cywir mewn bioamrywiaeth mewn ffordd gydgysylltiedig ledled y byd. Ar y cyd â Phrifysgol Caerdydd, cafodd y papur ei baratoi gan grŵp rhyngwladol o wyddonwyr wedi’u huno o fewn Rhwydwaith Arsylwi Bioamrywiaeth system Arsylwi Byd-eang y Ddaear (GEO BON).

Bydd yr NBHau arfaethedig yn debygol o gyfrannu at y targedau ar gyfer proses 2020 y Confensiwn ar Amrywiaeth Biolegol. Cafodd y mesurau a amlinellir yn y papur eu paratoi ar y cyd gan Brifysgol Caerdydd a Rhwydwaith Arsylwi Bioamrywiaeth system Arsylwi Byd-eang y Ddaear (GEO).

Mae amcangyfrifon gwyddonol cyfredol yn gosod mwy na 3,000 o rywogaethau o anifeiliaid ar y rhestr fyd-eang o rywogaethau sydd mewn perygl, sydd yn cynnwys eliffantod Affricanaidd, eliffantod Asiaidd, ffuredau troed-ddu, eryrod penfoel, morfuchod India’r Gorllewin, lyncsod Canadaidd, aligatoriaid Americanaidd, gorilaod Gorllewinol, eirth brithion, caribŵod, cwgarod, jagwariaid, sintsilaod cynffon fer, teigrod, rhinoserosod duon a chondoriaid Califfornia, i enwi rhai’n unig.

Dolenni defnyddiol:

Ysgol y Biowyddorau Caerdydd      

Newidynnau Bioamrywiaeth Hanfodol