Skip to content
Skip to navigation menu

English

Darllen yr Annarllenadwy

22 Mai 2013

 Scroll_1_web

Mae technoleg pelydr-X arloesol yn golygu bod modd darllen dogfennau hanesyddol brau wedi’u rholio am y tro cyntaf mewn canrifoedd, diolch i dechnoleg a ddatblygwyd gan y Brifysgol.

Mae hen femrwn yn aml yn sych iawn ac mewn perygl o hollti a malurio os gwneir unrhyw ymgais i’w ddadrolio neu’i ddad-blygu. Mae’r dechnoleg newydd, fodd bynnag, yn golygu nad oes angen gwneud hyn trwy alluogi’r memrwn i gael ei ddadrolio neu’i ddad-blygu ‘yn rhithwir’ ac arddangos y cynnwys ar sgrin cyfrifiadur.

Mae’r dechnoleg arloesol a ddatblygwyd gan Ysgol Optometreg a Gwyddorau’r Golwg Caerdydd, ac Ysgol Cyfrifiadureg a Gwybodeg Caerdydd, yn golygu y bydd haneswyr yn gallu cael mynediad at ffynonellau ysgrifenedig nad oedd modd eu defnyddio o’r blaen, a chael mewnwelediad newydd ar y gorffennol.

Bu’r tîm o Gaerdydd yn gweithio gyda chydweithwyr yng Ngholeg Queen Mary, Prifysgol Llundain a’r Cyngor Ymchwil Peirianneg a’r Gwyddorau Ffisegol (EPSRC); rhoddwyd ychydig llai nag £1.3 miliwn ar gyfer y prosiect.

Nid oes yr un dechneg arall a ddatblygwyd yn unman yn y byd yn gallu gwneud testun sydd wedi’i guddio mewn memrynau wedi’u rheoli neu wedi’u plygu yn gwbl ddarllenadwy. Mae’r system wedi cael ei phrofi’n llwyddiannus erbyn hyn ar sgrôl gyfreithiol o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a ddarparwyd gan Swyddfa Gofnodion Norfolk.

Mewn dull cwbl arloesol o ymdrin â’r broblem, mae’r dechneg yn gweithio trwy sganio memrwn gyda phelydrau-X er mwyn darganfod presenoldeb haearn sydd wedi’i gynnwys mewn ‘inc halwynau haearn’ – sef yr inc mwyaf cyffredin a ddefnyddid yn Ewrop rhwng y ddeuddegfed ganrif a’r bedwaredd ganrif a’r bymtheg.

Trwy ddefnyddio dull o’r enw microtomograffeg, caiff ‘map’ 3 dimensiwn sy’n dangos union leoliad yr inc ei ffurfio trwy greu delweddau wedi eu gwneud o gyfres o ‘haenau’ pelydr-X wedi’u cymryd trwy’r memrwn.

Sample_1_web

Mae meddalwedd ddatblygedig a ddatblygwyd gan dîm prosiect Caerdydd yn cyfuno’r data a gafwyd gyda gwybodaeth am y ffordd y caiff y memrwn ei rolio neu’i blygu ac mae’n cyfrifo ble yn union y mae’r inc ar y memrwn. Wedyn, gellir creu delwedd o’r ddogfen fel y byddai’n ymddangos heb ei rholio neu heb ei phlygu.     

Y gwahaniaeth allweddol rhwng y dull newydd a’r technegau eraill a ddatblygwyd yn y gorffennol i ddarllen dogfennau hanesyddol nad oes modd eu hagor yw’r datrysiad cyferbynnu uchel y mae’n ei gynnig i wahaniaethu rhwng inc a memrwn. Mae hyn yn golygu bod yr inc yn dangos yn dda iawn yn erbyn y memrwn a’i fod yn gwbl ddarllenadwy.

Dywedodd yr Athro Paul Rosin, Ysgol Cyfrifiadureg a Gwybodeg Caerdydd: "Ein prif her dechnegol oedd gwahanu haenau’r memrwn yn y cyfaint pelydr-X 3D cyn mynd ati i wastatáu’r memrwn ac amlygu’r inc o’r cyfaint 3D ar yr arwyneb 2D sydd wedi’i wastatáu. Cafodd y dasg ei chymhlethu gan natur amrywiol y memrynau, sy’n afreolaidd ac yn cynnwys strwythur mewnol tebyg i sbwng. Hefyd, mae eu dirywiad dros gyfnod wedi achosi iddyn nhw ymrannu, tra bod y rholio tynn wedi uno arwynebau cyfagos. Fe wnaethom brofi’r technegau prosesu delweddu diweddaraf, ond gwelsom nad oedd yr un ohonyn nhw yn gallu ymdrin â data mor anodd. O ganlyniad, dros y blynyddoedd diwethaf, rydym ni wedi adeiladu system gyfrifiadurol arbenigol sydd wedi’i chynllunio i ddadrolio memrynau mor heriol wedi’u sganio i bob pwrpas."

Mae’r sganio yn digwydd yn yr Athrofa Ddeintyddiaeth yng Ngholeg Queen Mary, Prifysgol Llundain, dan arweiniad y Dr Graham Davis: "Gan nad oedd unrhyw sganwyr tomograffeg pelydr-X masnachol nac ymchwil yn gallu darparu delwedd o’r ansawdd roedd ei angen arnom, rydym ni wedi datblygu ein sganiwr datblygedig ein hunain sydd hefyd yn cael ei addasu ar gyfer ystod amrywiol o ddefnyddiau gwyddonol eraill, gan gynnwys y rheiny yn ein Hathrofa Ddeintyddiaeth ein hunain lle mae delweddau gwell, cyferbyniad uchel yn golygu bod modd darganfod a dadansoddi nodweddion mewn dannedd nad ydym ni wedi gallu eu gweld o’r blaen."

Gallwch gael gwybod mwy am yr ymchwil mewn sioe sleidiau glywedol ar sianel YouTube Cyngor Ymchwil Peirianneg a’r Gwyddorau Ffisegol (EPSRC).

Dolenni cysylltiedig


Yr Ysgol Cyfrifiadureg a Gwybodeg

Yr Ysgol Optometreg a Gwyddorau’r Golwg