Skip to content
Skip to navigation menu

English

Delweddau gogoneddus o sêr

30 Tachwedd 2009

Sbectrwm SPIRE o’r alaeth gyfunol. Mae’r canlyniadau’n dangos dwy alaeth sbiral fawr yn gwrthdaro 250 miliwn blwyddyn olau i ffwrdd o’r Ddaear.Sbectrwm SPIRE o’r alaeth gyfunol. Mae’r canlyniadau’n dangos dwy alaeth sbiral fawr yn gwrthdaro 250 miliwn blwyddyn olau i ffwrdd o’r Ddaear.

Mae delweddau sy’n datgelu atomau a moleciwlau sy’n gysylltiedig â genedigaeth a marwolaeth sêr wedi cael eu gweld am y tro cyntaf diolch i arbenigedd gwyddonwyr amlwg o’r Brifysgol.

Mae Asiantaeth Ofod Ewrop (ESA) wedi rhyddhau canlyniadau gogoneddus newydd o Arsyllfa Ofod Herschel, gan gynnwys yr offeryn SPIRE.

Dyluniwyd ac adeiladwyd SPIRE gan dîm rhyngwladol wedi’i arwain gan wyddonwyr o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth. Mae sbectromedrau ar fwrdd pob un o dri offeryn Herschel wedi cael eu defnyddio i ddadansoddi’r goleuni o wrthrychau y tu mewn i’n galaeth ni ac o alaethau eraill, gan gynhyrchu’r mesuriadau gorau eto o atomau a moleciwlau sy’n gysylltiedig â genedigaeth a marwolaeth sêr.

Meddai’r Athro Matt Griffin, yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, sy’n Brif Ymchwiliwr SPIRE: "Gwnaed rhai arsylwadau arbrofol yn ystod y profion cychwynnol ar y sbectromedr, ac mae’n glir bod ansawdd y data’n rhagorol – mae hyd yn oed y canlyniadau cychwynnol hyn yn gyffrous iawn yn wyddonol.

"Gyda’r offeryn hwn, bydd seryddwyr yn gallu archwilio cyfansoddiad a phriodweddau mater rhyngserol mewn ffordd na fu erioed yn bosibl o’r blaen. Roedd y sbectromedr yn heriol iawn yn dechnolegol i’w adeiladu, ac mae’r tîm cyfan yn falch ei fod yn gweithio mor dda."

Mae Sbectromedr Trawsnewid Fourier SPIRE yn cwmpasu’r ystod tonfedd isfilimedr (194-672 micron), ac mae’n darparu arolwg cyfan o’r sbectrwm ffynhonnell dros yr ystod tonfedd gyfan honno mewn arsylwad unigol, rhywbeth na fu erioed yn bosibl o ddefnyddio offer isfilimedr blaenorol.

Meddai’r Athro Derek Ward-Thompson, yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, arbenigwr blaenllaw ym maes ffurfiant sêr: "Mae’r canlyniadau hyn yn anhygoel. Nid ydym fyth wedi gallu cyrchu sbectra ar y tonfeddi hyn o’r blaen. Maent yn cynnig golwg gyfareddol i’r cyfrwng rhyngserol, a fydd yn cadw gwyddonwyr yn brysur am flynyddoedd lawer i ddod."

Mae’r wybodaeth hon yn amhrisiadwy i seryddwyr wrth bennu cyfansoddiad, tymheredd, dwysedd a màs deunydd rhyngserol mewn galaethau cyfagos ac mewn cymylau lle mae ffurfiant sêr yn digwydd yn ein galaeth ein hun.

Ar yr un pryd â mesur arddwyseddau nodweddion sbectrol cul o atomau a moleciwlau nwy, mae sbectromedr SPIRE hefyd yn mesur yr allyriant band-eang a ddaw o lwch yn fanwl gywir. Hefyd, gyda’i araeau canfod amlbicsel, gall gynhyrchu delweddau sbectrol, gan ganiatáu i seryddwyr fesur yr amrywiad gofodol yn y deunydd rhyngserol.

Meddai’r Athro Peter Ade, yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, sy’n arbenigwr ar offeryniaeth seryddol isfilimedr: "O’r diwedd, mae pŵer sbectromedr FTS yn y gofod, gafodd ei genhedlu a’i ddatblygu ar wely prawf yma ym Mhrifysgol Caerdydd, wedi cael ei wireddu’n llwyr.

"Mae’r sbectra bendigedig hyn o gymylau sy’n ffurfio sêr, sêr sy’n marw a galaethau pell yn datgelu natur yr atomau a’r moleciwlau ynddynt ac yn cynnig golwg bwysig i strwythur ffisegol sylfaenol y strwythurau hynny."

Tags