Skip to content
Skip to navigation menu

English

Amhariad thyroid ymhlith adar afonydd

29 Ebrill 2014

urban dipper image_web

Mae ymchwil newydd yn dangos bod llygryddion sy’n amharu ar hormonau’n effeithio ar iechyd a datblygiad adar gwyllt sy’n nythu ar hyd afonydd trefol De Cymru.

Mae canfyddiadau a gyhoeddir heddiw yng nghylchgrawn Environmental Toxicology and Chemistry yn datgelu bod cywion Bronwennod y Dŵr Ewrasiaidd – sef aderyn afon sy’n bwydo ar bryfed a physgod yn unig mewn nentydd ar ucheldir – o bwysau annigonol o gymharu â’u cymheiriaid gwledig. Hefyd mae’n achosi pryder bod newidiadau’n digwydd yn lefelau hormonau adar sy’n nythu mewn afonydd trefol, ac maen nhw’n deor llai o gywion benywaidd na’r rhai sy’n nythu ar hyd afonydd gwledig, a allai fod â goblygiadau negyddol o ran bridio a goroesiad y boblogaeth.

Mae data a gafwyd gan dîm o wyddonwyr o Gaerdydd, yn gweithio ar y cyd â Phrifysgolion Saskatchewan a Chaerwysg, a Chyngor Ymchwil yr Amgylchedd Naturiol, yn awgrymu mai halogyddion trefol megis PCBs (biffenylau polyclorinedig) a chemegau gwrth-fflam PBDE (etherau deuffenyl polybrominedig) a gafwyd trwy eu bwyd sydd ar fai. Dangosodd y canlyniadau gydberthynas gref rhwng halogiad gan PBDEs a PCBs a lefelau hormonau thyroid isel mewn cywion – roedd un hormon thyroid 43% yn is mewn cywion o afonydd trefol na’r rhai o afonydd gwledig.

Dywedodd yr Athro Steve Ormerod o Ysgol y Biowyddorau, sydd wedi treulio 35 mlynedd yn ymchwilio i afonydd:

"Mae ein canfyddiadau’n bwysig o ran dangos bod llygryddion yn parhau i achosi pryder ynghylch bywyd gwyllt ar hyd afonydd trefol Prydain er gwaethaf adferiad mawr iawn ers problemau llygredd difrifol y gorffennol. Mae adar gwyllt, megis bronwennod y dŵr, yn ddangosyddion pwysig iawn o les amgylcheddol a halogiad y we fwydydd, ac mae angen i ni wybod a yw poblogaethau, rhywogaethau eraill – neu hyd yn oed pobl – mewn perygl hefyd."

Dywedodd Dr Christy Morrissey o Ysgol yr Amgylchedd a Chynaliadwyedd ym Mhrifysgol Saskatchewan:

"Rydym wedi gwybod ers peth amser bod sylweddau sy’n amharu ar endocrin – sef cemegau sy’n amharu ar ryw, a ddaw o garthion a dŵr gwastraff arall – yn gallu effeithio ar ddatblygiad arferol rhyw mewn pysgod. Dyma rai o’r data cyntaf i ddangos y gallai PCBs a PBDEs fod yn achosi amhariad thyroid mewn adar gwyllt ac yn ymyrryd ar ddatblygiad arferol anifeiliaid."

Ar hyd yr afonydd yn Ne Cymru a gafodd eu llygru’n drwm yn y gorffennol, roedd yr un tîm eisoes wedi dangos sut mae bronwennod y dŵr trefol yn dod i gysylltiad â chymysgedd cymhleth o halogyddion cemegol ac, yn bennaf, PCBs a PBDEs. O ystyried sensitifrwydd y system endocrin – sy’n gyfrifol am reoli hormonau thyroid a hormonau eraill – mae ymchwilwyr wedi cydnabod bod newidiadau mewn lefelau hormonau thyroid yn rhagfynegydd pwysig mewn effeithiau datblygiadol a achosir gan lygredd mewn anifeiliaid.

Mae effeithiau amharwyr hormonau thyroid ar adar yn amrywiol, ond yn aml maent yn cynnwys diffyg twf; camweithrediad gwybyddol; newidiadau peryglus i swyddogaeth imiwnedd mewn gweithgaredd echddygol; ac abnormaleddau ymddygiadol sy’n gallu parhau mewn oedolion.

Fel ysglyfaethwyr effeithiol iawn, mae bronwennod y dŵr yn werthfawr o ran monitro llygredd afonydd, sy’n gallu helpu i asesu a yw halogyddion trefol yn dylanwadu ar atgenhedliad a datblygiad bywyd gwyllt. O ystyried y canfyddiadau diweddaraf, mae gwyddonwyr nawr yn bwriadu archwilio a yw effeithiau ar gymarebau rhyw bronwennod y dŵr a hormonau thyroid yn arwain at effeithio ar oroesiad a ffitrwydd unigolion a allai newid dynameg y boblogaeth ehangach. Maent hefyd yn bwriadu dod o hyd i union ffynonellau’r llygredd.

Gan gyfeirio at ganfyddiadau’r gwaith ymchwil, dywedodd John Clark, Swyddog Tirwedd y Dyfodol gyda’r RSPB:

"Mae gweld bronwennod y dŵr yn dychwelyd i afonydd trefol yn ganlyniad gwych yn dilyn lleihau llygredd yn y DU. Fodd bynnag, mae’r astudiaeth hon yn amlygu pwysigrwydd adar fel dangosydd sy’n dynodi bod rhai llygryddion yn parhau i fodoli yn ein hafonydd ar lefelau niweidiol. Mae angen i ni weithio mewn partneriaeth gyda chwmnïau dŵr, rheoleiddwyr, asiantaethau statudol a chymunedau ar raddfa dalgylch i fynd i’r afael â’r arferion hynny sy’n parhau i gyflwyno cemegau niweidiol i’n hafonydd. Mae rhaglen gwaith cadwraeth Tirwedd y Dyfodol yr RSPB yn gwneud yr union beth – sef mynd i’r afael â heriau amgylcheddol ar lefel wirioneddol fawr ar raddfa’r dirwedd."

Mae crynodeb a’r papur llawn ar gael ar-lein yma.

Dolenni defnyddiol

Ysgol y Biowyddorau Prifysgol Caerdydd
Yr Athro Steve Ormerod
Prifysgol Saskatchewan
Dr Christy Morrissey